1. żelaza siarczki związki chem. żelaza z siarką, w których siarka występuje na −II stopniu utlenienia, substancje krystal.; FeS (czarny) i FeS2 (żółty); występują w przyrodzie jako minerały: FeS jako pirotyn, FeS ...
  2. Târgu Mureş miasto w środkowej Rumunii (Siedmiogród), nad Maruszą; ośrodek administracyjny okręgu Mureş; 146 tysięcy mieszkańców (2005); przemysł chem., maszyn., drzewny, włók.; port lotniczy; ośrodek kult. ludności pochodzenia węg.; uniw., po ...
  3. Czacki Tadeusz ur. 28 VIII 1765, Poryck (Wołyń), zm. 8 II 1813, Dubno, działacz gosp. i oświat., historyk; autor projektów odbudowy gosp. kraju; 1800 współzał. TPN w Warszawie; 1805 zał. Liceum Krzemienieckie; O ...

Zgromadzenia Notablów

we Francji zgromadzenie przedstawicieli 3 stanów; zwoływane przez króla zamiast Stanów Generalnych, w trudnej sytuacji polit. lub finansowej; zniesione 1789.

Shelley Percy Bysshe

ur. 4 VII 1792, Field Place (hrab. Sussex), zm. 8 VII 1822, mąż Mary, poeta angielski; wybitny romantyk; liryki (słynne Do skowronka, Oda do wiatru zachodniego; pol. Poezje wybrane), poematy, dramat lir. Prometeusz rozpętany, tragedia Rodzina Cencich.

stułbiopławy

Hydrozoa, gromada jamochłonów; około 2,7 tys. gat.; przeważnie występują w postaci polipa i drobnych meduz; słodkowodne i morskie.
jamochłony

Eboli

miasto w południowych Włoszech (region Kampania), na wybrzeżu M. Tyrreńskiego; 37 tysięcy mieszkańców (2005); duże wytwórnie makaronu; ośrodek handlu oliwą i winem.

Starzyński Stefan

ur. 19 VIII 1893, Warszawa, zm. 1940, Baelberge, polityk, ekonomista; 1914–17 w Legionach Pol.; 1924–34 wicemin. skarbu; od 1934 komisaryczny prezydent Warszawy, przyczynił się do jej rozbudowy i modernizacji; IX 1939 komisarz cywilny obrony miasta; zamordowany przez Niemców.

Deutsch Ernst

Ifigenia w Taurydzie J.W. Goethego, Natan — Natan mędrzec ur. 16 XI 1890, Praga, zm. 22 III 1969, Berlin, aktor austriacki; występy głównie w Berlinie, Wiedniu i USA; role dramatyczne (Orestes - G.E. Lessinga).

Ogallala

warstwa wodonośna w seriach piaszczystych utworów neogeńskich na Wielkich Równinach (od południowej części Dakoty Południowej po północny Teksas), w USA; miąższość do 300 m; największy eksploatowany zbiornik łatwo dostępnej (głęb. zalegania stropu do 100 m) wody podziemnej w Ameryce Północnej, wykorzystywany gł. do nawadniania.

Marcoule

miejscowość w południowej Francji (region Prowansja-Alpy-Wybrzeże Lazurowe), nad Rodanem; ośrodek badań jądr. (zał. 1954 - pierwszy w kraju).

czworościan

krystal. krystalograf. postać prosta; regularny (tetraedr), rombowy (bisfenoid), piramidalny i poszóstny (heksatetraedr).

znieczulenie przewodowe

med. uzyskanie bezbolesności części ciała dzięki odwracalnemu przerwaniu przewodnictwa w nerwach i pniach nerwowych za pomocą leków znieczulających (przeciwbólowe leki), bez wpływu na stan przytomności.
przeciwbólowe leki

Łapanów

w. gminna w woj. małopol. (pow. bocheński), nad Stradomką; ośrodek usługowy regionu roln.; przetwórstwo rolno-spoż. i krawiectwo; ośrodek rekreacyjny nad zalewem (3,5 ha).

ortoskop

przyrząd do badania opt. właściwości monokryształów za pomocą równoległej wiązki światła spolaryzowanego liniowo; składa się z dwu nikoli (lub płytek polaroidowych) ustawionych jeden nad drugim; stanowi również część składową mikroskopu polaryzacyjnego.

analityczny wykres

w metodach analizy chemicznej graficzne przedstawienie zależności między sygnałem analitycznym a stężeniem (lub funkcją stężenia) albo ilością analitu w badanym materiale; służy do wyznaczania (odczytania z wykresu) stężenia (lub ilości) analitu na podstawie sygnału uzyskanego w trakcie analizy badanej próbki, np. wartości potencjału elektrody, natężenia prądu; wykres analityczny wykreśla się na podstawie pomiarów wykonanych z użyciem wielu próbek o znanym stężeniu (lub ilości) analitu.

biodrowy staw

anat. ruchome połączenie między główką kości udowej a panewkowym zagłębieniem kości miednicznej; w utworzeniu panewki stawowej biorą udział wszystkie 3 składniki kości miednicznej: kość biodrowa, kulszowa i łonowa; wzmocniony przez grube wiązadło głowy kości udowej.

Auric Georges

ur. 5 II 1899, Lodève (dep. Hérault), zm. 23 VII 1983, Paryż, kompozytor francuski; czł. Grupy Sześciu; czł. Académie des Beaux-Arts; dyr. Grand Opéra i Opéra Comique w Paryżu; balety (Phèdre), utwory orkiestrowe, kameralne, pieśni, muzyka do filmów (Tajemnice Paryża, Moulin Rouge).

stapler

).

Kłeckie, Jezioro

jez. na Pojezierzu Gnieźnieńskim (woj. wielkopol.), na wys. 100 m; pow. 179 ha, maks. głęb. 12,5 m; linia brzegowa dość dobrze rozwinięta; przepływa Mała Wełna; połączone Sierżawą z jez. Łapienno; uchodzi rzeka Dębina.

armie Wojska Polskiego

związki operacyjne WP formowane III–IX 1939; do wojny utworzono 7 armii („Karpaty", „Kraków", „Łódź", „Modlin", „Pomorze", „Poznań" oraz odwodową „Prusy"), podczas działań wojennych następne 2 („Lublin", „Warszawa") oraz samodzielne grupy operacyjne („Narew" i „Polesie"); liczyły po 60–100 tys. żołnierzy; pocz. podporządkowane nacz. wodzowi, a od 10 IX dowódcom frontów: Północnego (gen. S. Dąb-Biernacki) i Południowego (gen. K. Sosnkowski); walczyły w bitwie granicznej, w odwrocie na linię Wisły i Sanu, bitwie nad Bzurą, w obronie miast (Warszawa, Modlin, Lwów).

Płoski Tadeusz

ur. 9 III 1956, Lidzbark Warmiński, biskup polowy WP, generał, prawnik; 1992 oddelegowany do Ordynariatu Polowego WP, dziekan Nadwiślańskich Jednostek Wojsk. Ministerstwa Spraw Wewn. i Administracji, po ich rozwiązaniu kapelan i dziekan Biura Ochrony Rządu, od 2001 kanclerz Kurii Polowej; od 2004 biskup polowy WP, generał brygady, krajowy duszpasterz kombatantów.

neuronowa teoria

teoria, wg której komórka nerwowa, czyli neuron, jest elementarną jednostką morfologiczną i czynnościową układu nerwowego; powszechnie uznana na przełomie XIX i XX w.

uraz seksualny

zaburzenie przebiegu procesów fizycznych i psychicznych spowodowane sytuacjami i bodźcami o silnym ujemnym ładunku emocjonalnym (np. gwałt, zaobserwowanie przez dziecko współżycia seksualnego rodziców); podstawowa przyczyna lęków i  fobii seksualnych.

NACZYSŁAWKI

miejscowość w woj. opolskim, powiat kędzierzyńsko-kozielski.
OPOLSKIE WOJEWÓDZTWO

KAZANOWSKI

Marcin (1566-1636) wojewoda podolski, hetman polny koronny, faworyt Władysława IV; rywal Koniecpolskiego; walczył z Moskwą (Kłuszyn), Turcją (Cecora, Chocim), Szwedami (Kircholm); sukcesy odnosił działając samodzielnie, gdyż nie potrafił podporządkować się innym.
PODOLE WŁADYSŁAW IV WAZA

STRASBERG

Lee (1901-82) amerykański reżyser teatralny, aktor i pedagog; urodzony w żydowskiej dzielnicy polskiego miasteczka Bodzanów, od dziecka w USA; 1931 współzał. (z H. Clurmanem i Ch. Crawford) Group Theatre, gdzie zajmował się gł. przygotowaniem zespołu aktorskiego; 1947 przyłączył się do zał. przez E. Kazana, Ch. Crawford i R. Lewisa - Actors' Studio (od 1950 jego kierownik), stanowiącego warsztat doskonalenia rzemiosła przez zawodowych aktorów; utworzył też własną szkołę: Lee Strasberg Institute, z siedzibami w Nowym Jorku i Hollywood; działalność pedagogiczna S. odegrała zasadniczą rolę w teatrze amer. lat 50., szkolenie aktorów oparte było na - opracowanej przez S. wersji systemu Stanisławskiego; wychowankowie S. to między innymi M. Brando, M. Clift, J. Robbins, R. Steiger, E. Wallach, J. Dean, P. Newman, G. Page, M. Monroe, A. Bancroft, zdominowali oni teatr nowojorski i kino amer. lat 50; w wieku 73 lat zadebiutował jako aktor filmowy w Ojcu chrzestnym II, otrzymując Oscara; prace o aktorstwie i autobiografia, Sen o namiętnościach.


HOLLYWOOD GROUP THEATRE KAZAN NICHOLS ACTOR'S STUDIO BRANDO Marlon DEAN James

ALDER Kurt

(1902-58) chemik niem., ur. w Chorzowie; prof. uniw. w Kolonii; wspólnie z O. Dielsem odkrył tzw. syntezy dienowe, za co 1950 obaj otrzymali Nagrodę Nobla.
DIELS Otto Paul DIENOWA SYNTEZA

LESZCZYŃSKI

Jerzy (1884-1959) Jerzy Leszczyńskiaktor; potomek sławnej rodziny aktorskiej (syn Bolesława i Honoraty z Rapackich). Wielka indywidualność, znakomite warunki zewnętrzne, doskonałość w mówieniu wiersza (zwł. fredrowskiego). Niektóre role: Marek Antoniusz, Figaro, Cyrano de Bergerac (nagrodzony między innymi za tę rolę franc. Legią Honorową), Komandor w Owczym źródle, Hetman w Horsztyńskim, Łęcki w Lalce. Od 1913 (Antek kombinator) często na ekranie: Janusz w Halce z 1913 i Stolnik w ekranizacji z 1937, pułkownik huzarów w Ludziach bez jutra, król Stanisław August w Panu Tadeuszu, Berek Joselewicz w W lasach polskich, Woroncow w Carskiej faworycie, ponadto Dzieje grzechu, Szpieg w masce, Barbara Radziwiłłówna, Wierna rzeka oraz ostatni film przed wojną Żona i nie żona; po wojnie Ulica Graniczna 1948; wspomnienia Z pamiętnika aktora.


LESZCZYŃSKA LESZCZYŃSKI

PONIŃSKI

Stanisław (1806-60) polityk i działacz emigracyjny, uczestnik powstania listopadowego i Wiosny Ludów; po 1831 dołączył we Francji do ruchu karbonariuszy; 1833 uczestniczył w wyprawie sabaudzkiej; 1848 udział w powstaniu wielkopolskim (szef sztabu L. Mierosławskiego).
POWSTANIA WIELKOPOLSKIE POWSTANIE LISTOPADOWE

RYWIN

Lew (ur. 1945) producent filmowy, aktor; dzieciństwo (do 14 roku życia) spędził wraz z rodzicami na Syberii; 1959–62 w Polsce, potem w USA (gdzie zdawał maturę), od 1965 ponownie w Polsce; pracował w Agencji "Interpress", 1983-89 dyr. telewizyjnej Agencji "Poltel", następnie wiceprezes Komitetu ds. Radia i TV; 1991 zał. studio producenckie "Heritage Film"; zrealizował w nim około 20 filmów, między innymi Europa, Europa A. Holland, Listę Schindlera S. Spielberga, Pana Tadeusza - A. Wajdy, Króla Olch V. Schloendorffa, Pianistę R. Polańskiego; realizuje też seriale komercyjne np. 13 Posterunek, cd. Alternatywy 4 i Salon piękności; od 1997 związany z Canal+ Polska (prezes zarządu, następnie rady nadzorczej); epizodyczne role w filmach Tato, Prawo ojca, Cwał, Brat naszego Boga, Pianista, Kariera Nikosia Dyzmy, ros. mafioso w serialu Ekstradycja; 2002/03 "bohater" nie wyjaśnionego do końca skandalu korupcyjnego (żądał od wydawcy "Gazety Wyborczej" 17,5 mln dol. łapówki w zamian za korzystny dla niego kształt przygotowywanej przez sejm nowelizacji ustawy o radiofonii i telewizji); skazany wyrokiem Sądu Apelacyjnego na 2 lata więzienia i 100 tys. zł. grzywny "za pomocnictwo w płatnej protekcji".


"GAZETA WYBORCZA" BŁOCHOWIAK Anita JAKUBOWSKA Aleksandra NAŁĘCZ Tomasz ZIOBRO Zbigniew

OSZMIANA

Aszmiany miasto na Białorusi (obwód Grodno); jedna z najstarszych osad litewskich, prawa miejskie w 1. poł. XVI w.; od 1505 klasztor Franciszkanów; siedziba powiatu, miejsce sejmików, sądów ziemskich i grodzkich; od 1667 klasztor Dominikanów; 1831 po przegranej polskich powstańców rzeź mieszk. i spalenie m. przez wojska ros.; po I woj. świat. w Polsce; 1945-91 w Białoruskiej SRR; 16 tysięcy mieszkańców (2000); przem. spoż.; węzeł drogowy; cerkiew i synagoga z XIX w.; kościół parafialny z 1900 (odzyskany 1990); muzeum.
GRODNO ZYGMUNT KIEJSTUTOWICZ OSZMIANA

myszołów

polowanie myszołowa, czytać o drapieżnym myszołowie; brązowordzawe myszołowy, stado myszołowów