1. Chrystusa Zakon portugalski zakon rycerski; zał. 1318 w miejsce portugalskiej gałęzi zakonu templariuszy; uczestniczył w finansowaniu zamor. wypraw odkrywczych; po sekularyzacji (1789) - portugalski order zasługi ( ...
  2. spręż stosunek ciśnienia na wylocie i wlocie sprężarki.
  3. tuf skała piroklastyczna powstała przez scementowanie popiołu wulk. spoiwem ilastym lub krzemionkowym; lekki, porowaty; materiał budowlany, używany też jako dodatek do cementu.

Broglie Louis Victor

hrabia, ur. 15 VII 1892, Dieppe, zm. 19 III 1987, Louveciennes, brat Maurice’a, francuski fizyk teoretyk; profesor Sorbony; czł. fr. AN; prace z teorii elektronu, budowy jądra atomowego; pierwszy opisał falowe właściwości cząstek (fale de Broglie’a); 1929 Nagroda Nobla.
fale de Broglie’a

Adler Victor

ur. 24 VI 1852, Praga, zm. 11 XI 1918, Wiedeń, ojciec Friedricha, austriacki działacz socjalistyczny; współzałożyciel (1888–89), teoretyk i jeden z przywódców Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Austrii; zał. (1889) i do 1918 redaktor jej organu prasowego „Arbeiter-Zeitung"; jeden z czołowych działaczy II Międzynarodówki.

Agassiz Jean Louis Rodolphe

ur. 28 V 1807, Môtier-en-Vully (kanton Fryburg), zm. 14 XII 1873, Cambridge (stan Massachusetts, USA), szwajcarski zoolog, paleozoolog i geolog (zwłaszcza glacjolog); profesor uniwersytetu w Neuchâtel i Cambridge (USA); rozwinął prace w dziedzinie anatomii porównawczej.

Agincourt Jean-Baptiste -Louis -Georges

Seroux d’Agincour, Jean-Baptiste-Louis-Georges.

Alcott Louisa May

ur. 29 XI 1832, Germantown (stan Pensylwania), zm. 6 III 1888, Boston (stan Massachusetts), pisarka amerykańska; powieści, głównie dla młodzieży (autobiograficzne Małe kobietki oraz Mali mężczyźni).

Althusser Louis

, ur. 16 X 1918, Algier, zm. 22 X 1990, La Verrière (dep. Yveline), filozof francuski; zwolennik strukturalizmu i marksizmu; jego interpretacja filozofii K. Marksa wywołała dyskusje i polemiki wśród marksistów w całej Europie; Czytanie „Kapitału".

Andrade Olegario Victor

ur. 1841, zm. 1882, argentyński poeta i publicysta polit.; poezja lir. i poematy tworzone pod wpływem V. Hugo.

Andriessen Louis

ur. 6 VI 1939, Utrecht, kompozytor hol.; De Staat na głosy kobiece i orkiestrę, Hoketus na zespół instrumentalny.

Appleton Edward Victor

Sir, ur. 6 IX 1892, Bradford, zm. 21 IV 1965, Edynburg, fizyk brytyjski; profesor uniw. w Londynie i Cambridge; prace dotyczące rozchodzenia się fal radiowych i właściwości górnych warstw atmosfery; 1947 Nagroda Nobla.

Aragon Louis

, ur. 3 X 1897, Paryż, zm. 24 XII 1982, tamże, mąż Elsy Triolet, pisarz francuski; jeden z gł. przedstawicieli surrealizmu w poezji fr.; od około 1930 związany z ruchem komunist.; wiersze patriotyczne, miłosne, powieści (Dzwony Bazylei, Wielki Tydzień), eseje lit. i polityczne.

Arbour Louise

ur. 10 II 1947, Montreal, prawniczka kanad.; 1996–99 nacz. prokurator Międzynar. Trybunału Karnego dla Rwandy i Międzynar. Trybunału Karnego dla Byłej Jugosławii (wniosła akt oskarżenia przeciwko S. Miloševiciowi); 1999–2004 sędzia Sądu Najwyższego Kanady; od 2004 wysoki komisarz ONZ ds. praw człowieka.

Armstrong Louis

ur. 4 VII 1900, Nowy Orlean (stan Luizjana), zm. 6 VII 1971, Nowy Jork, amer. trębacz, wokalista i kompozytor jazzowy; zw. królem jazzu; występy z wieloma zespołami, także w komediach muz., filmach (Hello Dolly).

Auchincloss Louis Stanton

ur. 27 IX 1917, Lawrence (stan Nowy Jork), pisarz amerykański; powieści psychol.-obyczajowe z życia nowojorskiej finansjery i sfer intelektualnych (Dzieje jednej fortuny), opowiadania (Druga szansa); studia o H. Jamesie, W. Szekspirze, A.J. Richelieu.

Auger Pierre Victor

ur. 14 V 1899, Paryż, zm. 24 XII 1993, tamże, fizyk francuski; profesor Sorbony; dyr. Dep. Nauk Przyr. UNESCO; prace gł. z zakresu fizyki atomowej i promieniowania kosmicznego.

Babeş Victor

ur. 28 VII 1854, Wiedeń, zm. 19 X 1926, Bukareszt, rumuński mikrobiolog i histopatolog; profesor uniwersytetu w Bukareszcie; odkrył pierwotniaka Babesia bovis powodującego choroby bydła; jeden z pionierów seroterapii i szczepień zapobiegawczych.

Baire René Louis

ur. 21 I 1874, Paryż, zm. 5 VII 1932, Chambéry, matematyk francuski; profesor uniw. w Montpellier i Dijon; członek francuskiej AN; współtwórca francuskiej szkoły teorii funkcji rzeczywistej.

Barna Victor

ur. 24 VIII 1911, Budapeszt, zm. 28 II 1972, węgierski tenisista stołowy; od 1939 reprezentant W. Brytanii; 23-krotnie mistrz świata w grze pojedynczej, podwójnej i drużynowej (1929–39).

Barrault Jean- Louis

ur. 8 IX 1910, Vésinet k. Paryża, zm. 22 I 1994, Paryż, mąż Madelaine Renaud, francuski aktor, reżyser, mim; występy w Paryżu (Comédie-Fran çaise, z własnym zespołem La Compagnie Renaud-Barrault), 1959–68 dyr. Odéon-Théâtre de France; organizator Théâtre des Nations; jeden z najwybitniejszych reżyserów francuskich, starał się przywrócić pantomimie właściwe miejsce we współcz. teatrze; głównie role we własnych inscenizacjach, między innymi dramatów P. Claudela, W. Szekspira, serii widowisk - teatralnych portretów pisarzy; role filmowe (Komedianci); Wspomnienia dla jutra.
Théâtre des Nations

Barreto Victor Lima

ur. 23 VI 1906, Casa Branca (stan São Paulo), zm. 24 XI 1982, Campinas (stan São Paulo), brazylijski scenarzysta, aktor i reżyser filmowy; zapoczątkował charakterystyczny styl filmowej ballady ludowej, rozwinięty przez cinema-nôvo, którego był prekursorem (O’Cangaceiro); filmy dokumentalne.
cinema-nôvo

Barthou Jean-Louis

, ur. 25 VIII 1862, Oloron-Sainte-Marie, zm. 9 X 1934, Marsylia, polityk francuski; od 1894 wielokrotnie minister, 1913 premier; od 1933 minister spraw zagranicznych, rzecznik współpracy z Małą Ententą i sojuszu z ZSRR (pakt wschodni); zabity przez zamachowców chorwackich.

Barye Antoine-Louis

ur. 24 IX 1795, Paryż, zm. 25 VI 1875, tamże, francuski rzeźbiarz i malarz; rzeźby o tematyce animalistycznej; rzeźby alegoryczne dla Luwru (Wojna, Pokój, Siła, Porządek); pomnik Napoleona I w Ajaccio; nauczyciel A. Rodina.

BROGLIE Louis Victor

de (1892-1987) francuski fizyk teoretyk, brat Maurice'a, prof. Sorbony, czł. franc. Akad. Nauk; autor prac dotyczących budowy jądra atomowego, teorii elektronu, zastosowań mechaniki falowej do fizyki jądrowej; jako pierwszy opisał falowe właściwości cząstek (tzw. fale de B.); 1929 laureat nagrody Nobla.
FALE MATERII JĄDRO ATOMOWE KWANTÓW TEORIA NOBLA NAGRODA BROGLIE Maurice BROGLIE ELEKTRON DUALIZM FALOWO-KORPUSKULARNY DYFRAKCJA CZĄSTEK

Stevenson Robert Louis

(1850-94) ang. powieściopisarz, poeta i eseista pochodzenia szkockiego. Od dzieciństwa zagrożony gruźlicą, podróżował w celach zdrowotnych po Francji, Kalifornii i wyspach Pacyfiku. Na stałe osiedlił się na archipelagu Samoa. Jeszcze przed opuszczeniem kraju współpracował z periodykami "Cornhill" i "London Magazine", w których publikował eseje i studia krytyczne, przeważnie o tematyce lit. i moralnej, wydane później w tomach: Virginibus puerisque (1881), Luźne szkice o ludziach i książkach (1882), Wspomnienia i portrety (1887) oraz Eseje o sztuce pisania (1905). Światową sławę przyniosły S. powieści: podróżnicza Wyspa skarbów (1883), Porwany za młodu (1886), Katriona (1893), Dziedzic na Ballantrae (1889) oraz powieść sensacyjna z elementami science fiction Doktor Jekyll i pan Hyde (1886).

W dorobku pisarza znalazły się także: zbiory nowel Noce arabskie (1882), Dalsze noce arabskie (1885), Opowieści nocne (1893) i Odpływająca fala (1893) oraz wiersze dla dzieci Dziecięcy ogródek rymów (1885) i tomik Ballady (1890). S. łączył romantyczną fantazję i nastrojowość z realistycznym opisem. Ceniony jako autor, zapisał się w pamięci potomnych także jako człowiek o niezwykłym uroku osobistym i szlachetności charakteru.

CIUDAD VICTORIA

miasto w płn.-wsch. Meksyku, stol. stanu Tamaulipas, u stóp g. Sierra Madre Wsch.; 287 tysięcy mieszkańców (2003); przem. spoż., włókienniczy, skórzany; przez C.V. przebiega Droga Panamerykańska; uniwersytet (zał. 1955).
PANAMERYKAŃSKA DROGA PEÑA NEVADA

Kerouac Jack, właśc. Jean Louis K.

(1922-69) pisarz amer., główny przedstawiciel pokolenia beatników ("beat generation"), które protestowało przeciwko amer. modelowi życia i cywilizacji społeczeństw Zachodu (zob. A. Ginsberg). Studia ukończył K. na Uniwersytecie Columbia. Był uczestnikiem II wojny światowej. Jako prozaik zadebiutował w 1950 r. powieścią The Town and the City. Głosił pochwałę swobody, spontaniczności w życiu i w działaniach twórczych. Wnikliwie obserwował życie powojennej Ameryki, a możliwość uwolnienia od posępnej rzeczywistości widział we wszelkich używkach, działaniach, które pozwalają na chwilę uniesienia, transu, zapomnienia o otaczającym świecie (jazz, narkotyki, alkohol, mistycyzm buddyjski). Szeroki rozgłos zdobył K. powieścią W drodze (1957), którą beatnicy szybko uznali za manifest swego pokolenia; opowiadała ona o wędrówce grupy przyjaciół po Stanach Zjednoczonych, bezcelowość ich włóczęgi była sposobem na ucieczkę od konsumpcyjnego modelu życia.

Ponadto autor licznych powieści, między innymi: The Subterraneas (1958), Włóczędzy Dharmy (1958), Podziemni (1958), Doctor Sax (1959), Lonesome Traveller (1960), Wizje Gerarda (1963), Desolation Angels (1965).

ANQUETIN Louis

(1861-1932) malarz franc.; opracował (wraz z É. Bernardem) metodę cloisonnizmu i syntetyzmu; autor portretów, pejzaży, martwych natur, scen ulicznych, dużych kompozycji dekoracyjnych o tematyce mitologicznej; projektant kartonów do tapiserii dla manufaktury w Beauvais; wywarł wpływ na malarstwo van Gogha.
FRANCUSKA SZTUKA SYNTETYZM

BOSBOOM-TOUSSAINT Anna Louisa Geertruida

(1812-86) pisarka hol. pisząca w j. niderlandzkim; autorka poczytnych powieści wzorowanych początkowo na romantyzmie ang.; o tematyce psych. i obyczajowej; między innymi: Het huis Lauernesse, Leycester-cyclus, Major Franek.
ROMANTYZM

BROGLIE

fale materii fale reprezentujące poruszające się cząstki materialne w ujęciu mechaniki kwantowej; 1924 L. de Broglie założył, że swobodnej cząstce o energii kinetycznej E towarzyszy zjawisko falowe o częstotliwości n=E/h (h - stała Plancka); długość fali materii l=h/p, gdzie p - pęd rozważanej cząstki; dla makrocząstek długość fali de Broglie'a jest bardzo mała, przez co ich falowa natura jest niezauważalna.
PLANCKA STAŁA BROGLIE Louis Victor BROGLIE

DAUBENTON Louis Jean

d'Aubenton (1716-1800) przyrodnik franc.; od 1742 asystent-demonstrator G. Buffona w Jardin des Plantes; prof. Collège de France i Szkoły Weterynaryjnej w Paryżu; czł. franc. Akademii Nauk; prace z zakresu anatomii porównawczej; w Histoire naturelle G. Buffona opracował część dotyczącą ssaków i ptaków; zajmował się także aklimatyzacją, fizjologią roślin i mineralogią.
FIZJOLOGIA MINERALOGIA PARYŻ AKLIMATYZACJA BUFFON Georges Leclerc DAUBENTON Louis Jean

DUHAMEL DU MONCEAU Henri Louis

(1700-82) francuski botanik i agronom; czł. Akad. Nauk w Paryżu i ang. Royal Society; autor prac dotyczących między innymi leśnictwa, sadownictwa, chorób roślin; 6-tomowe Dzieło o rolnictwie.
AGRONOMIA

VICTORIA

(USA) miasto w USA (Teksas), nad zatoką Meksykańską; 62 tysięcy mieszkańców (2003); węzeł komunikacyjny.
MEKSYKAŃSKA ZATOKA TEKSAS USA

BERTHIER Louis Alexandre

(1753-1815) generał napoleoński, marszałek Francji, książę Neuchatel i Wagram; syn inżyniera, uczestnik amer. wojny o niepodległość, potem wojen rewolucyjnej Francji; 1800-07 minister wojny, 1805-14 szef sztabu Napoleona; 1814 poparł Burbonów; 1815 - podczas Stu Dni Napoleona - popełnił samobójstwo.

Fizeau, Armand Hippolyte Louis

(1819-1896) fizyk francuski, prof. École Polytechnique w Paryżu. Autor prac z dziedziny optyki, opracował metodę pomiaru prędkości światła ( Fizeau metoda). Po raz pierwszy dokonał pomiaru prędkości światła w ośrodkach poruszających się.

David Jacques-Louis

(1748-1825) malarz franc., oficjalny artysta rządu rewolucyjnego, członek Akademii, później nadworny malarz Napoleona I; po upadku cesarza przebywał na wygnaniu w Brukseli. Jego twórczość porusza podniosłe tematy (np. Śmierć Sokratesa, Przysięga Horacjuszy, Śmierć Marata); forma jest podporządkowana wymowie moralnej, cechuje ją klasycystyczna przejrzystość kompozycyjna, dominacja rysunku nad kolorem i oszczędność środków wyrazu. Poza wyraźnym modelunkiem światłocieniowym wszystkie inne zabiegi formalnie są zminimalizowane (jak w znanym Portrecie pani Récamier). W okresie napoleońskim D. wyraźnie zmienił sposób malowania zapowiadając, poprzez zatrzymaną dynamikę i żywą grę światła, romantyczne spojrzenie na sztukę (np. Napoleon na przełęczy Św. Bernarda).

Do tradycji i akademizmu wprowadził ostre modelowanie postaci oraz zmienione podejście do perspektywy.

BOON Louis Paul

(1912-79) pisarz belg. piszący w j. niderlandzkim; zaliczany do najwybitniejszych przedstawicieli powojennej lit. niderlandzkiej; autor powieści i felietonów o tematyce współczesnej, będących wyrazem jego lewicowych i antyklerykalnych poglądów; od powieści o utopii społ., poprzez powieści obyczajowe ewoluował w kierunku powieści dokumentalno-hist., między innymi: Zapomniana ulica, Droga z kapliczką, Het nieuve onkruid, najsłynniejszy utwór: Menuet.

FIESER Louis Frederick

(1899-1977) chemik amerykański, specjalista w dziedzinie chemii organicznej; prof. uniw. Harvarda; badania z zakresu wielopierścieniowych związków aromatycznych, steroli, kwasów żywicznych, hormonów; opracował między innymi metody syntetycznego otrzymywania witamin K1, D2; wraz z żoną, M. Fieser, napisał podręcznikową syntezę Chemia organiczna.
HORMONY ORGANICZNA CHEMIA STEROLE ŻYWICZNE KWASY AROMATYCZNE ZWIĄZKI

Louis Armstrong

od imienia i nazwiska muzyka; „brzydka dziewczyna”