1. Channel Islands Normandzkie, Wyspy.
  2. „ABC. Adriatyk, Bałtyk, Morze Czarne” pismo wydawane poza cenzurą w Lublinie od 1984 przez organizację „Niepodległość", następnie Liberalno-Demokratyczną Partię „Niepodległość"; problematyka wschodniej Europy.
  3. licznik impulsów urządzenie do zliczania impulsów elektr.; elektroniczne l.i., zwykle w postaci scalonej, są stosowane w technice obliczeniowej (np. w kalkulatorach, komputerach), pomiarowej (np. w częstościomierzach) ...

dyfrakcja cząstek

fiz. dyfrakcja fal de Broglie’a (fal materii) związanych z poruszającymi się cząstkami (np. elektronami, neutronami) na pojedynczych atomach, cząsteczkach, a także węzłach sieci krystal.; zaobserwowana 1927 przez C.J. Davissona i L.H. Germera.

akcelerator cząstek naładowanych

urządzenie do przyspieszania naładowanych cząstek (elektronów, protonów, jąder atomowych) w celu nadania im odpowiednio dużej energii; ze względu na sposób przyspieszania cząstek dzielą się na: elektrostatyczne (akcelerator Van de Graaffa), liniowe, wielkiej częstotliwości i kołowe (cyklotron, synchrocyklotron, betatron, synchrotron); największe energie osiąga się w akceleratorach wiązek przeciwbieżnych; zastosowania badawcze i użytkowe: w medycynie, technice, przemyśle.

detektor cząstek

urządzenie do rejestracji cząstek elementarnych i jonów, pomiaru ich drogi przejścia, prędkości, energii oraz do ich identyfikacji; stosowane między innymi w fizyce wysokich energii, fizyce jądr., astrofizyce, energetyce jądr., badaniach materiałów.

dyfrakcja fal

fiz. odchylanie się biegu promieni fal od prostoliniowości, zachodzące w pobliżu krawędzi ciał nieprzezroczystych, a także na wąskich (w porównaniu z długością fali) szczelinach, niewielkich otworach; zachodzi dla wszystkich rodzajów fal: elektromagnetycznych (np. światła, promieniowania rentgenowskiego), sprężystych (np. dźwięku), fal de Broglie’a (fal materii; fal przypisanych poruszającym się cząstkom - elektronom, neutronom, atomom i in.); przybliżone wyjaśnienie d.f. daje zasada Huygensa–Fresnela.
Huygensa zasada

licznik cząstek jonizujących

detektor promieniowania jonizującego dostarczający informacji o wykrywanym promieniowaniu w postaci pojedynczych impulsów elektr., odpowiadających przejściu kolejnych cząstek, rejestrowanych lub zliczanych.

polaryzacja jąder i cząstek elementarnych

fiz. uporządkowanie spinów w wiązce jąder względem wyróżnionego kierunku lub w wiązce cząstek elementarnych względem wyróżnionej płaszczyzny.

rozpraszanie cząstek

fiz. odchylenie toru cząstek od linii prostej spowodowane krótkotrwałym ich oddziaływaniem z innymi cząstkami lub jądrami atomowymi, w których pobliżu przelatywały; wykorzystywane między innymi w badaniach sił jądr. i struktury jąder atomowych.

spektrometr cząstek

przyrząd do badania widma energ. cząstek (np. elektronów, neutronów, protonów, cząstek α); ważne narzędzie spektroskopii jądrowej.

dyfrakcja cząstek

dyfrakcja cząstek na atomach rozmieszczonych w sieci krystalicznej. Mierząc natężenie wiązki elektronów lub neutronów odbitej od powierzchni kryształu pod różnymi kątami stwierdza się istnienie charakterystycznych maksimów i minimów ( Davissona-Germera doświadczenie). D.c. na sieciach krystalicznych ulegają także atomy i cząsteczki. Zjawisko to tłumaczy się falową naturą cząstek. Zob. też dualizm korpuskularno-falowy.

DYFRAKCJA CZĄSTEK

dyfrakcja fal materii; zaobserwowana 1927 przez C.J. Davissona i L.H. Germera potwierdziła hipotezę L. de Broglie'a o falowej naturze cząstek materialnych; zjawisko d.cz. jest podstawą działania mikroskopu elektronowego.
GERMER MIKROSKOP SHULL BROGLIE Louis Victor DAVISSON Clinton Joseph DYFRAKCJA FALI DYFRAKCJA CZĄSTEK

SPEKTROMETR CZĄSTEK

urządzenie do badania widm energii cząstek; w zależności od natury badanego promieniowania i jego widma wśród s.cz. rozróżnia się spektrometry cząstek α, β i γ, a także spektrometry neutronów; spektrometry β służą również do badania promieniowania γ poprzez rejestrację elektronów wtórnych; pod względem zasady działania s.cz. dzielą się na magnetyczne, elektrostatyczne, jonizacyjne, scyntylacyjne i dyfrakcyjne; ostatnio jako s.cz. stosuje się powszechnie liczniki półprzewodnikowe.
PROMIENIOWANIE

ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH ELEKTROMAGNETYCZNE

(fiz. 3) oddziaływania cząstek elementarnych występujące między cząstkami posiadającymi ładunek elektr. lub moment magnet., przenoszone przez fotony (kwanty pola elektromagnet.), silniejsze od oddziaływania grawitacyjnego (np. odpychanie elektrostatyczne dwu protonów jest 1035 razy silniejsze niż ich grawitacyjne przyciąganie).
MOMENT MAGNETYCZNY DIPOLOWY POLE ELEKTROMAGNETYCZNE ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH

DYFRAKCJA DŹWIĘKU

uginanie się fal dźwiękowych (dyfrakcja fali) na krawędziach niewielkich przeszkód, w wyniku czego krawędź cienia akustycznego zostaje rozmyta, a dźwięk dociera także za przeszkodę.
DYFRAKCJA FALI

POLARYZACJA JĄDER I CZĄSTEK ELEMENTARNYCH

uporządkowanie spinów (jąder - względem wyróżnionego kierunku, np. kierunku zewn. pola magnetycznego, cząstek elementarnych - względem wyróżnionej płaszczyzny, np. płaszczyzny reakcji); polaryzację jąder można uzyskać w zewnętrznym silnym polu magnetycznym po uprzednim ochłodzeniu próbki (aby wyeliminować depolaryzujące działanie ruchów cieplnych); spolaryzowane cząstki elementarne otrzymywane są w procesach rozpraszania lub w reakcjach jądrowych.
JĄDRO ATOMOWE POLE MAGNETYCZNE ROZPRASZANIE CZĄSTEK SPIN CZĄSTKI ELEMENTARNE JĄDROWE REAKCJE

dyfrakcja

zjawisko natury falowej polegające na zmianie kierunku (ugięciu) biegu fali na przeszkodach (np. otworach). Zob. też dyfrakcja cząstek, dyfrakcja fal, dyfrakcja światła.

LICZNIK CZĄSTEK JONIZUJĄCYCH

przyrząd do wykrywania i wskazywania, niekiedy także rejestracji, wartości promieniowania jonizującego, np. cząstek α, elektronów, promieniowania rentgenowskiego, promieniowania γ. Ze wzglκdu na rodzaj wykorzystywanego w pomiarach zjawiska l.cz.j. dzieli się na: liczniki jonizacyjne, w których wykorzystuje się zjawisko jonizacji gazu pod wpływem przechodzącej przezeń cząstki jonizującej (należą do nich komory jonizacyjne, liczniki proporcjonalne oraz liczniki Geigera-Müllera); liczniki scyntylacyjne, oparte na zjawisku emisji promieniowania elektromagn. powstającego w niektórych substancjach przy bombardowaniu ich cząstkami naładowanymi, a obserwowanego w postaci błysków świetlnych, tzw. scyntylacji; liczniki Czerenkowa, bazujące na zjawisku emisji promieniowania Czerenkowa w wyniku poruszania się szybkich cząstek naładowanych w odpowiednio dobranych pod względem współczynnika załamania ośrodek materialnych; liczniki półprzewodnikowe, w których detektorem skutków jonizacji (w postaci par elektron-dziura) jest półprzewodnik.

L.cz.j. stosowane są do wykrywania substancji promieniotwórczych oraz pomiaru aktywności źródeł promieniowania, między innymi w ochronie radiologicznej, w medycynie i przemyśle oraz w badaniach prowadzonych nad tymi substancjami lub z ich udziałem w fizyce i chemii.
GAZ FIZYKA LICZNIK PROMIENIOWANIA MEDYCYNA OCHRONA RADIOLOGICZNA RENTGENOWSKIE PROMIENIOWANIE ELEKTRON CHEMIA CZERENKOW Pawieł A. CZERENKOWA PROMIENIOWANIE JONIZACJA

dyfrakcja światła

ugięcie fal świetlnych na brzegach przesłon i otworach. Granica cienia staje się nieostra i obserwuje się na niej układ jasnych i ciemnych prążków odwzorowujących kształt granicy - tzw. p r ą ż k ó w d y f r a k c y j-n y c h. Największy efekt dyfrakcyjny obserwuje się na otworach o rozmiarach porównywalnych z długością światła. Obraz otworu, tworzący się na ekranie, składa się z szeregu maksimów i minimów (prążków dyfrakcyjnych). W rzeczywistości jest to obraz interferencyjny ( interferencja światła) powstający od "ciągłego" rozkładu spójnych źródeł światła, jakimi są punkty znajdujące się w otworze ( Huyghensa-Fresnela zasada).

D.ś. zachodzi także na wszelkich niejednorodnościach optycznych, np. na granicach domen ferroelektrycznych lub niejednorodnościach spowodowanych rozchodzeniem się fal ultradźwiękowych w cieczach.

ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH SŁABE

(fiz. 4) oddziaływania cząstek elementarnych występujące między wszystkimi znanymi cząstkami elementarnymi, z wyjątkiem fotonu, odpowiada za rozpady hadronów i rozpady β jąder atomowych, przenoszone jest przez bozony W± i Z0, jego zasięg jest b. mały (około 10-15 m).
HADRONY JĄDRO ATOMOWE BOZONY ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH

rozpraszanie cząstek

oddziaływanie cząstek z innymi cząstkami prowadzące do zmiany kierunku ich ruchu, jak również zmiany ich stanu energetycznego, jeśli zderzenie cząstek jest niesprężyste. Badanie r. cz. stanowi podstawowe źródło informacji nie tylko o rozmiarach obiektów, na których padające cząstki ulegają rozproszeniu, ale także o ich strukturze wewnętrznej (rozkładzie masy i ładunku).

ROZPRASZANIE CZĄSTEK

proces, w którym w wyniku oddziaływań (silnych, elektromagnet. lub słabych) cząstki zmieniają swój pęd oraz odchylają się od pierwotnego toru; r.cz. realizuje się zwykle przez kierowanie wiązki tych cząstek na tarczę (na której jądrach atomowych następuje rozpraszanie) lub przez zderzenie dwu wiązek przeciwbieżnych; wyróżnia się rozpraszanie sprężyste, w którym zderzające się cząstki zmieniają tylko pęd, przy zachowaniu całkowitej energii kinetycznej, a inne liczby kwantowe nie zmieniają się, oraz rozpraszanie niesprężyste (np. procesy, w których w wyniku zderzenia dwu cząstek można otrzymać więcej niż dwie cząstki); pierwsze doświadczenia nad r.cz. wykonał 1911 E.Rutherford, co doprowadziło do odkrycia jądra atomowego; ob. liczne doświadczenia z r.cz. umożliwiają badania struktury jąder atomowych i hadronów, właściwości różnych typów oddziaływań, a także odkrywanie nowych cząstek, nie będących składnikami trwałej materii, lecz powstających w wyniku rozpraszania.


GEIGER JĄDRO ATOMOWE POLARYZACJA JĄDER I CZĄSTEK ELEMENTARNYCH

ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH GRAWITACYJNE

(fiz. 2) oddziaływania cząstek elementarnych powodujące wzajemne przyciąganie się cząstek, przenoszone prawdopodobnie przez grawitony (nie wykryte dotychczas kwanty pola grawitacyjnego), najsłabsze ze znanych oddziaływań o nieskończonym zasięgu.
GRAWITON ODDZIAŁYWANIA CZĄSTEK ELEMENTARNYCH

DYFRAKCJA FALI

ugięcie fali zjawisko odchylenia kierunku rozchodzenia się fali (zmiany kierunku) i zmiany kształtu powierzchni falowej zachodzące na krawędziach przeszkód (szczelin lub przesłon) ustawionych na jej drodze. Zjawisko dyfrakcji jest obserwowane dla wszystkich rodzajów fal (elektromagnetycznych, sprężystych, fal materii). D.f. jest tym wyraźniejsza, im bardziej rozmiary przeszkody zbliżone są do długości tej fali. W analizie zjawiska d.f. wykorzystuje się zasadę Huygensa-Fresnela mówiącą, że każdy punkt ośrodka, do którego dotarła fala, jest źródłem nowej fali kulistej.
HUYGENSA-FRESNELA ZASADA GERMER FALE FALE MATERII SPRĘŻYSTE FALE ELEKTROMAGNETYCZNE FALE DYFRAKCJA CZĄSTEK DYFRAKCJA DŹWIĘKU FALA DYFRAKCJA FALI