1. egipskie pismo pismo ideograficzno-spółgłoskowe, stworzone przez starożytnych Egipcjan; zaświadczone od około 3000 p.n.e.; 3 rodzaje: hieroglificzne, hieratyczne, demotyczne.
  2. Strobel Janusz ur. 13 XI 1947, Gdańsk, gitarzysta jazzowy i kompozytor; autor tematów jazzowych, utworów instrumentalnych, piosenek (W moim magicznym domu); 1970–84 współtworzył z H. Alberem Duet Gitar K ...
  3. Dubieńskie, Obniżenie równina w zachodniej części Polesia Wołyńskiego, w Polsce i na Ukrainie; wys. 160–200 m; w skrasowiałym podłożu (kreda) zagłębienia wypełnione madami, torfami i piaskami; łąki i lasy; gł. rzeka Bug ...

Mikroskop

Microscopium, gwiazdozbiór nieba południowego; nie zawiera jasnych gwiazd; w Polsce w lecie widoczna jego północna część.

mikroskop akustyczny

(SAM), przyrząd wykorzystujący fale ultradźwiękowe (o częst. do kilku GHz) do otrzymywania powiększonego obrazu elementów struktury ośrodek sprężystego; gł. elementami mikroskopu akustycznego są: 2 lub 1 (m.a. odbiciowy) soczewki akustycznej, urządzenie skanujące oraz przetwornik piezoelektryczny.

mikroskop elektronowy

przyrząd do badania struktury ciał, w którym powiększony obraz badanej próbki otrzymuje się przy użyciu oddziałującego z nią strumienia elektronów, uformowanego przez soczewki elektromagnetyczne; rozróżnia się m.e.: prześwietleniowe (skupiona wiązka elektronowa przenika przez cienką warstwę badanego materiału), odbiciowe (odbija się od badanego obiektu), skanningowe (skanuje powierzchnię badanego obiektu, tj. analizuje ją punkt po punkcie) i transmisyjne; powiększenie do 250 tys. razy, zdolność rozdzielcza do 0,2 nm.

mikroskop elektronowy skaningowy

(SEM), rodzaj mikroskopu elektronowego, w którym wiązka elektronów, skupiona na powierzchni badanej próbki w plamkę o bardzo małej średnicy (do 0,1 nm), omiata wybrany prostokątny obszar powierzchni ruchem skanującym, linia po linii. Wiązka elektronów, wytworzona w dziale elektronowym, jest przyspieszana w polu elektr. o potencjale 0,1–30 kV i skupiana przez soczewki elektromagnetyczne; cewki odchylające nadają jej ruch skanujący. W kolumnie m.e.s., przez którą przechodzi wiązka elektronowa, jest utrzymywana próżnia. Elektrony wiązki wnikają w próbkę na niewielką głębokość (zależną od materiału próbki i energii elektronów, np. dla miedzi od 50 nm przy 2 keV do 1 μm przy 29 keV), ulegając wielokrotnym rozproszeniom.

Niewielka część elektronów z powrotem wychodzi z próbki (tzw. elektrony wstecznie rozproszone o energii zbliżonej do elektronów padających), a te, które w niej zostają, tracą energię w różnego rodzaju oddziaływaniach, czemu towarzyszy emisja elektronów wtórnych, elektronów Augera, promieni rentgenowskich, promieniowania świetlnego. Część energii elektronów zostaje zużyta między innymi na wzbudzenie fononów (próbka ogrzewa się), plazmonów, w półprzewodnikach na utworzenie par elektron–dziura. Promieniowanie towarzyszące tym oddziaływaniom można wykorzystać (po zastosowaniu odpowiedniego detektora) do tworzenia obrazu próbki oglądanego na ekranie monitora (najczęściej wykorzystuje się emisję elektronów wtórnych, których powstaje najwięcej).

Emitowane przez próbkę elektrony wtórne lub wstecznie rozproszone zostają wychwycone przez detektor, a sygnał wychodzący z detektora, po wzmocnieniu, steruje jasnością wiązki elektronów poruszającej się po ekranie monitora obrazowego, synchronicznie z ruchem wiązki skanującej próbkę; obraz jest zatem tworzony czysto elektronicznie, bez udziału soczewek, i jest pewnego rodzaju mapą intensywności emisji elektronów wtórnych lub rozproszonych; różnice w ilości emitowanych elektronów, związane z lokalnymi różnicami kąta padania wiązki na nierówności powierzchni albo ze zróżnicowanym składem chem., powodują powstanie kontrastów w obrazie. Zwykle używa się różnych detektorów dla elektronów wtórnych (o małej energii) i dla elektronów wstecznie rozproszonych.

Zastosowanie do tworzenia obrazu detektora promieniowania rentgenowskiego, sprzężonego z analizatorem energii tego promieniowania (spektrometrem rentgenowskim), umożliwia dokonywanie analiz chemiasto wybranych obszarów, a nawet uzyskanie mapy składu chem. fragmentów próbki; w przypadku niektórych rozwiązań konstrukcyjnych (np. w transmisyjnym m.e.s.) można przeprowadzać analizę składu fragmentów próbek o objętości rzędu 1 nm3. W zależności od analizowanego promieniowania uzyskuje się różne obrazy tego samego obiektu, np. powierzchni próbki, które zwykle są łącznie interpretowane, co zwiększa dokładność informacji. Powiększenie m.e.s. jest mierzone prostym stosunkiem wielkości ekranu monitora obrazowego do wielkości skanowanego obszaru i można go zmieniać w szerokich granicach, dochodzących do kilkuset tys. razy. Rozdzielczość najlepszych m.e.s.

sięga obecnie (2003) 1 nm. Buduje się m.e.s. mogące efektywnie pracować również przy niskich napięciach przyspieszających (100–1000 V), w których elektrony bombardujące próbkę mają mniejszą energię i wnikają w nią na mniejszą głębokość, wskutek czego obszar rozproszeń decydujący o rozdzielczości jest mniejszy. Stosuje się również transmisyjne m.e.s. (STEM) o konstrukcji stanowiącej połączenie konstrukcji m.e.s. i mikroskopu elektronowego transmisyjnego (TEM). Skupiona w bardzo małą plamkę wiązka elektronów skanuje cienki preparat, a detektory elektronów przechodzących i rozproszonych znajdują się pod próbką. Zdolność rozdzielcza i powiększenia STEM są takie same jak TEM. M.e.s.

odznaczają się bardzo dużą głębią ostrości, dzięki czemu stosuje się je do badania preparatów o nierównej powierzchni (przełomów materiałów konstrukcyjnych, całych mikroorganizmów, powierzchni materiałów, np. papieru, tkanin). Obrazy otrzymane w m.e.s. na ekranie monitora rejestruje się metodą fot.; coraz częściej stosuje się też rejestrację cyfrową, a mapę natężeń sygnałów z detektora zapisuje się w pamięci komputera; sposób ten umożliwia poddawanie obrazu różnego rodzaju analizom ilościowym oraz bezpośrednie określanie wielkości szczegółów badanych obiektów. Metody badania substancji za pomocą m.e.s. najczęściej nie wymagają specjalnego przygotowania próbek.

Trudności sprawiają jedynie próbki mokre (takimi są żywe organizmy) lub silnie porowate. Dla próbek mikroorganizmów oprac. specjalne metody suszenia nie powodujące deformacji (tzw. suszenie w punkcie kryt.). Konstruuje się również m.e.s. mogące pracować przy wyższym ciśnieniu (sięgającym ciśnienia pary nasyconej wody w temp. 20°C), w obecności gazu w komorze obserwacyjnej. Umożliwiają one między innymi badania mokrych próbek bez suszenia, a także dynamiczne badania przebiegu procesów suszenia lub zwilżania oraz procesu topnienia niektórych materiałów. M.e.s. został zaprojektowany 1938 przez niem. fizyka M. von Ardenne’a, przyrząd powstał jednak dopiero w poł. lat 60., ponieważ jego konstrukcja wymagała użycia zaawansowanych elementów elektronicznych.

M.e.s. znalazł zastosowanie we wszystkich prawie dziedzinach nauki i techniki, wszędzie tam, gdzie są potrzebne informacje o morfologii powierzchni i składzie chem. mikroobiektów, a więc w badaniach nauk. (fizyka, chemia, biologia, archeologia), laboratoriach przem., kryminalistyce, a także w przemyśle elektronicznym do kontroli produkcji układów scalonych. A. Oleś Metody doświadczalne fizyki ciała stałego, Warszawa 1998.Jan Kozubowski
mikroskop elektronowy

mikroskop fluorescencyjny

mikroskop opt. do badania fluorescencyjnych obrazów preparatów oświetlonych promieniowaniem krótkofalowym: widzialnym lub nadfioletowym.

mikroskop holograficzny

mikroskop wykorzystujący metody holografii do uzyskania obrazów obiektów mikroskopowych; w m.h. soczewkowym najpierw otrzymuje się zarejestrowany na płycie fot. obraz interferencyjny, a następnie, po jego wywołaniu, odtwarza z niego holograficzny obraz pozorny obserwowany za pomocą okularu.

mikroskop interferencyjny

mikroskop opt., w którym do badania przedmiotu wykorzystuje się interferencję wiązek światła przechodzących przez przedmiot lub wiązki przechodzącej i wiązki odniesienia; stosowany do badania preparatów biol., a także w metalografii i fizyce włókien.

mikroskop jonowy

mikroskop, w którym do otrzymania powiększonych obrazów stosuje się wiązkę jonową; np. mikroskop protonowy, o konstrukcji zbliżonej do mikroskopu elektronowego, lub mikroskop bezsoczewkowy, w którym wykorzystuje się jonizację atomów helu w silnym polu elektrycznym.

mikroskop optyczny

przyrząd opt. do otrzymywania znacznie powiększonych (ponad 2000 razy) obrazów bardzo małych przedmiotów lub ich szczegółów w świetle przechodzącym lub odbitym; zasadniczymi częściami prostego m.o. są: obiektyw, okular i układ oświetlający.

mikroskop polaryzacyjny

mikroskop opt. zaopatrzony dodatkowo w polaryzator, analizator i soczewkę Bertranda, przystosowany do badania obiektów optycznie anizotropowych (minerałów, preparatów biol.) w świetle spolaryzowanym liniowo.

mikroskop tunelowy skaningowy

(STM), przyrząd do badania (z rozdzielczością atomową) powierzchni ciał stałych (przewodzących prąd elektr.) i znajdujących się na nich obiektów; wykorzystano zjawisko tunelowe; umożliwia obserwowanie w skali atomowej trójwymiarowych obrazów powierzchni.
tunelowe zjawisko

mikroskopowe preparaty

biol. preparaty materiału badanego uzyskiwane techniką mikroskopową; najczęściej grub. 10–20 μm, przyklejone do tzw. szkiełka podstawowego.

mikroskopowe techniki

biol. technika przygotowywania preparatów narządów, tkanek lub komórek do obserwacji ich struktur w mikroskopie opt. lub elektronowym; utrwalenie materiału, odwodnienie, zatopienie np. w parafinie, rejestrowanie oglądanych obiektów i in. zależnie od specjalistycznych celów.

termomikroskop

mikroskop skanningowy do badań w podczerwieni, przeznaczony do bezkontaktowego pomiaru rozkładu temp. w różnych mikroobiektach; wykorzystywany do badania mikroprocesów fizykochemicznych i biol., z którymi jest związane wydzielanie lub rozchodzenie się ciepła.

mikroskop jonowy

mikroskop, w którym dla otrzymania obrazu stosowana jest wiązka jonów w miejsce wiązki elektronów. Ogniskowanie jest tego samego typu, co w  mikroskopie elektronowymiasto wiązka jonów stosowana jest z tej przyczyny, że fale materii związane z jonami mają mniejszą długość, co zapewnia większą zdolność rozdzielczą.

mikroskop rentgenowski

mikroskop, w którym do otrzymania obrazu stosowane są fale elektromagnetyczne o długości odpowiadającej promieniom Roentgena. Za jego pomocą można otrzymać obraz wewnętrznej budowy obiektów nieprzezroczystych dla promieni świetlnych. Zdolność rozdzielcza sięga 0,1-0,2 μm.

TELEWIZYJNY MIKROSKOP

mikroskop opt. wyposażony w kamerę tv i monitor lub zestaw monitorów tv; umożliwia uzyskanie na monitorze obrazu mikroskopowego, dodatkowo wzmocnionego w układzie tv, co zapewnia jego wyższą jakość, gł. zwiększenie kontrastu.
MIKROSKOP TELEWIZYJNA KAMERA

MIKROSKOP

przyrząd umożliwiający uzyskiwanie powiększonych obrazów małych przedmiotów lub ich szczegółów niedostrzegalnych dla oka; w zależności od tego, czy do utworzenia obrazu stosuje się wiązkę światła, strumień elektronów czy jonów, m. dzieli się na świetlne, elektronowe i jonowe; własności optyczne m. charakteryzują gł.: powiększenie (stosunek wielkości obrazu do wielkości przedmiotu, a właściwie stosunek kątów ich widzenia) oraz zdolność rozdzielcza (odwrotność najmniejszej odległości między dwoma najdrobniejszymi szczegółami obrazu, które obserwator może jeszcze rozróżnić); współcz. m. świetlne pozwalają na obserwowanie przedmiotów o wymiarach do około 0,25 μm, z powiększeniem do około 2000 razy (w praktyce 500-1000 razy).

Do obserwacji mniejszych obiektów stosuje się M. ELEKTRONOWE, w których obraz przedmiotu powiększony do około 250 tys. razy i obserwowany na ekranie luminescencyjnym lub rejestrowany na błonie fot. uzyskuje się za pomocą wiązki przyspieszonych elektronów przechodzącej w próżni o podciśnieniu rzędu 10-3 Pa przez układ "optyczny" składający się z soczewek elektronowych; m. działający na podobnych zasadach, lecz wykorzystujący w tworzeniu obrazu wiązkę jonów nazywany jest M. JONOWYM. Z kolei w M. AKUSTYCZNYM wykorzystuje się fale ultradźwiękowe o dużych częstotliwościach; ten typ m. pozwala zobaczyć częściowo wewnętrzną strukturę badanej próbki.

Zestawy soczewek odpowiadające układowi optycznemu m. świetlnego znano już w XVI w.; proste miasto wykonane 1677 w Holandii przez A. van Leeuwenhoeka dawały powiększenie 300-krotne; pierwszy m. elektronowy zbudowali 1931 M. Knoll i E. Ruska, a m. akustyczny w latach 80. XX w.; pierwszy m. protonowy (rodzaj m. jonowego) skonstruował 1942 C. Magnan, a pierwszy bezsoczewkowy m. jonowy - 1956 E.W. Müller.
HEWELIUSZ KONDENSOR KONTRASTU FAZOWEGO METODA LANAMETR LE CHATELIER LEEUWENHOEK LUMINESCENCYJNY EKRAN LURIA MIKROKINEMATOGRAFIA OBIEKTYW OBRAZ OPTYCZNY OPTYKA ELEKTRONOWA ROHRER RUSKA SWAMMERDAM TELEWIZYJNY MIKROSKOP TEODOLIT ZEISS ANATOMIA ROŚLIN BINOKULAR ELEKTRON EMBRIOLOGIA ENTOMOLOGIA DYFRAKCJA CZĄSTEK ELEKTRON SOCZEWKA

MIKROSKOP

łac. Microscopium, Mic słaby gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidoczny.
GWIAZDOZBIORY

mikroskop

„osoba w okularach”

mikroskop tunelowy skaningowy

mikroskop o bardzo dużej rozdzielczości służący do badania powierzchni ciał stałych. Twórcy s.m.t. zostali uhonorowani Nagrodą Nobla w 1986. W urządzeniu tym wykorzystywane jest zjawisko tunelowe, stąd jego nazwa. Do skanowania (przemiatania) powierzchni stosowana jest elektroda w postaci ostrza umieszczonego tuż nad badaną powierzchnią. Odległość ostrza od powierzchni wynosi kilkanaście Å, tak że przy odpowiedniej różnicy potencjałów pomiędzy ostrzem a próbką płynie prąd tunelowy. Każda zmiana odległości ostrza od próbki powoduje zmiany tego prądu, co pozwala na prześledzenie struktury atomowej powierzchni. Zdolność rozdzielcza tego typu mikroskopu jest największa spośród znanych dotychczas, wynosi 0,5 Å.

Za pomocą s. m. t. można badać ciała stałe utrzymywane w temperaturze nie większej niż 500 K.

mikroskop

przyrząd służący do obserwacji małych obiektów niewidocznych gołym okiemiasto w zależności od sposobu obrazowania rozróżniamy kilka typów mikroskopów. Na ogół przyrząd ten składa się z zespołu soczewek (niekoniecznie optycznych) stanowiących obiektyw i zespołu soczewek stanowiących okular. Charakterystyczną wielkością determinującą powiększenie danego typu m. jest jego zdolność rozdzielcza. Aktualnie udało się zbudować mikroskop skaningowy tunelowy (wykorzystujący zjawisko tunelowe) o zdolności rozdzielczej porównywalnej z rozmiarami atomu.

mikroskop elektronowy

mikroskop, w którym obraz otrzymujemy w efekcie ugięcia na obserwowanym obiekcie nie fal świetlnych, ale fal materii. Wiązka elektronów o dużej energii pada na obiekt przechodząc przezeń (mikroskop prześwietleniowy), bądź odbija się od jego powierzchni (mikroskop odbiciowy). W m.e. do ogniskowania wiązki elektronów stosuje się soczewki magnetyczne lub elektromagnetyczne. Zdolność rozdzielcza tego typu mikroskopów sięga 10 Å.

ultramikroskop

urządzenie wykorzystujące efekt Tyndalla do obserwowania cząstek koloidalnych.

mikroskop optyczny

mikroskop, w którym do otrzymania obrazu wykorzystywana jest wiązka światła. Zdolność rozdzielcza mikroskopu optycznego jest rzędu 2000 Å; jest ona ograniczona przez zjawisko dyfrakcji i zależy od apertury i długości fali światła.

mikroskop interferencyjny

modyfikacja mikroskopu optycznego, w którym wykorzystywane jest zjawisko interferencji fal świetlnych. Każdy promień świetlny wchodzący do mikroskopu zostaje podzielony na dwa, z których jeden przechodzi przez badany preparat. W części okularowej oba promienie spotykają się i interferują. Wynik interferencji zależy od różnicy dróg optycznych, która z kolei zależy od współczynnika załamania i grubości badanego obiektu.

mikroskop polaryzacyjny

typ mikroskopu optycznego stosowany do badania materiałów wywołujących polaryzację światła. Obiekt obserwowany jest oświetlany światłem spolaryzowanym. Światło przechodząc przez ośrodek anizotropowy ulega pewnym zmianom, z których można wnioskować o podstawowych parametrach optycznych: wielkości podwójnego załamania, liczbie osi optycznych i ich orientacji, skręceniu płaszczyzny polaryzacji.

mikroskop

okular mikroskopu, siedzieć przy mikroskopie; mikroskopy elektronowe, kilka mikroskopów w pracowni przyrodniczej