1. kainici religiozn. członkowie gnostyckiej sekty z II w.; podobnie jak inni gnostycy czynili rozróżnienie między dobrym Bogiem Najwyższym a złym demiurgiem, który stworzył świat; utożsamiając demiurga z Bogiem Starego Testamentu, czcili osoby potępione w Biblii, zwł. Kaina i Judasza Iszkariota.
  2. Westermarck Edward Aleksander ur. 20 XI 1862, Wilhelmshafen (Niemcy), zm. 3 IX 1939, Lapinlahti, fiński socjolog i etnolog, pochodzenia szwedz.; profesor uniw. w Londynie i Helsinkach; studia nad rozwojem małżeństwa i rodziny, so ...
  3. walutowe rezerwy ekon. zasób walut obcych będący w posiadaniu banku centralnego.

optyka

dział fizyki, nauka o świetle i jego oddziaływaniu z materią; obejmuje badania promieniowania elektromagnetycznego o długościach fal od miękkiego promieniowania rentgenowskiego do dalekiej podczerwieni; gł. działami o. są: o. geometryczna, której pojęciem podstawowym jest rozchodzący się prostoliniowo promień światła (rozpatruje między innymi zjawiska odbicia i załamania światła, stanowi podstawę o. instrumentalnej) i o. fizyczna, obejmująca zagadnienia wymagające uwzględnienia natury światła, która z kolei dzieli się na o. falową i o. kwantową.

akustooptyka

dziedzina fizyki i techniki zajmująca się opisem i zastosowaniami oddziaływań fotonów z fononami, czyli fal świetlnych z falami sprężystymi o dużej częst. (ultra- i hiperdźwiękowej).

elastooptyka

metoda analizy stanu naprężenia i odkształcenia w przedmiotach z materiałów elastoopt.; w metodzie tej wykorzystuje się obraz interferencyjny modelu w świetle spolaryzowanym, w postaci linii charakteryzujących stan odkształcenia; aby wyznaczyć rozkład naprężeń na powierzchni elementów maszyn, konstrukcji i budowli, powierzchnię tę pokrywa się cienką warstwą materiału elastooptycznego.

elektrooptyka

dział fizyki, którego przedmiotem badań są związki między zjawiskami elektr. i opt. (zjawiska elektrooptyczne).

krystalooptyka

fiz. optyka kryształów.
optyka kryształów

magnetooptyka

dział optyki zajmujący się wpływem pól magnet. na zjawiska opt., takie jak np. skręcenie płaszczyzny polaryzacji, rozszczepienie linii widmowych, powstawanie anizotropii wymuszonej.

optyka adaptatywna

zastosowanie optyki aktywnej gł. do szybkich (w czasie rzędu setnych sekundy) zmian kształtu zwierciadła teleskopu lub małego zwierciadła pomocniczego, w celu uniknięcia szkodliwego wpływu turbulencji atmosfery ziemskiej na jakość otrzymanego obrazu; wymaga zastosowania porównawczej „sztucznej gwiazdy".

optyka aktywna

system korygujący jakość obrazu w teleskopie opt. przez ciągłą modyfikację kształtu zwierciadła głównego (za pomocą sterowanych komputerowo wsporników) i dobieranie odpowiedniego położenia zwierciadła wtórnego; odkształcenia czasz zwierciadeł są skutkiem zmian położenia teleskopu śledzącego obiekt, zmian temp., wiatrów itp.

optyka cienkich warstw

dział optyki ośrodek niejednorodnych obejmujący zjawiska opt. zachodzące w wyniku interferencji światła podczas przechodzenia przez warstwę lub układ warstw jednorodnej substancji o regularnej strukturze.

optyka elektronowa

dziedzina elektroniki zajmująca się techniką kształtowania torów elektronów i jonów (optyka jonowa) za pomocą pól elektrycznych i magnetycznych; rozwiązania o.e. są wykorzystywane między innymi w lampach oscyloskopowych, kineskopach, mikroskopach elektronowych i jonowych.

optyka falowa

dział optyki fiz., badający zjawiska, które mogą być wyjaśnione przy założeniu falowej właściwości światła (dyfrakcja, interferencja, polaryzacja).

optyka geometryczna

dział optyki, w którym zjawiska związane z rozchodzeniem się światła, jego odbiciem i załamaniem, opisuje się nie wnikając w naturę światła; w o.g. zaniedbuje się efekty dyfrakcyjne, pomija falowy charakter światła i posługuje się pojęciem promienia świetlnego poruszającego się po linii prostej.

optyka jonowa

dziedzina elektroniki zajmująca się przyrządami, w których działaniu wykorzystuje się ruch wiązek jonowych w polach elektr. i magnetycznym.

optyka kryształów

dział krystalofizyki zajmujący się badaniem opt. właściwości kryształów, tj. pochłaniania, odbicia i załamania przez nie światła i ich aktywności optycznej.

optyka kwantowa

dział optyki obejmujący zjawiska takie, jak zjawisko Comptona, zjawisko fotoelektryczne, luminescencja, do których wyjaśnienia niezbędne jest wprowadzenie pojęcia kwantów światła (fotonów) oraz praw mechaniki kwantowej.

optyka nieliniowa

dział optyki obejmujący badanie oddziaływań światła o wielkim natężeniu z materią (opt. zjawiska nieliniowe); powstanie o.n. wiąże się z wynalezieniem lasera.

ortoptyka

med. dział okulistyki zajmujący się rehabilitacją widzenia obuocznego w zezie towarzyszącym; w zakres o. wchodzi pleoptyka oraz wykonywanie ćwiczeń za pomocą specjalnej aparatury.
okulistyka pleoptyka

pleoptyka

dział ortoptyki; zajmuje się leczeniem niedowidzenia jednoocznego występującego w zezie jednostronnym towarzyszącym.

synoptyka

popularna nazwa meteorologii (synoptycznej).
meteorologia

optyka neutronowa

dział optyki zajmujący się oddziaływaniem neutronów o niskiej energii (nie większej niż 1 eV) z materią. Przy takich energiach fala de Broglie’a stowarzyszona z neutronem ma długość rzędu pojedynczych angstremów, co powoduje, że ulega dyfrakcji na sieci krystalicznej ciała stałego. Badania o.n. dostarczają informacji o przestrzennym rozkładzie atomów w ciele stałym i o drganiach cieplnych atomów.

SYNOPTYKA

dział meteorologii poświęcony metodom opracowywania prognoz pogody; pot. określenie meteorologii synoptycznej.
METEOROLOGIA POGODY PROGNOZA

KRYSTALOOPTYKA

optyka kryształów dział krystalofizyki badający optyczne właściwości kryształów (ich aktywność opt., pochłanianie, odbijanie i załamanie światła w kryształach).
KRYSTALOFIZYKA

OPTYKA

nauka o świetle i jego oddziaływaniu z materią; początkowo o. ograniczała się do badania widzialnej części widma elektromagnetycznego, obecnie zajmuje się badaniem promieniowania elektromagnet. o długościach fal w zakresie od miękkiego promieniowania rentgenowskiego do dalekiej podczerwieni; o. bada rozchodzenie się światła w różnych ośrodkach, prawa emisji i absorpcji światła, zajmuje się konstrukcją źródeł światła i przyrządów optycznych; w zależności od zakresu badanych zjawisk i stosowanych metod o. dzieli się na: o. fizyczną (falową i kwantową) i o. geometryczną; podstawowym pojęciem o. geometrycznej jest promień światła, rozchodzący się prostoliniowo w próżni lub ośrodku przezroczystym, spełniający prawa odbicia i załamania (prawa optyki geometrycznej); o. fizyczna opisuje zjawiska, które można wyjaśnić uwzględniając naturę światła (falową bądź kwantową); o. falowa traktuje światło jako falę elektromagnetyczną poprzeczną i tłumaczy takie zjawiska, jak dyfrakcja, interferencja i polaryzacja światła; prawa o. geometrycznej dają się wyprowadzić z praw o. falowej, gdy długość fali światła jest bardzo mała w porównaniu z rozmiarami struktury środowiska; wyjaśnienie wszystkich zjawisk o. geometrycznej oraz o. falowej daje elektromagnetyczna teoria światła Maxwella wraz z elektronową teorią materii Lorentza; o. kwantowa wyjaśnia zjawiska takie, jak emisja, absorpcja, luminescencja, zjawisko fotoelektryczne, traktując światło jako wiązkę fotonów (kwantów promieniowania elektromagnetycznego); o. nieliniowa jest nową dziedziną optyki (rozwój jej wiąże się z wynalazkiem lasera) opisującą wzajemne oddziaływanie światła o dużym natężeniu z materią; zjawiska optyczne i metody badań o. są stosowane w innych dziedzinach nauki i techniki - oparte na nich są, między innymi chem. metody analit.

(analiza spektralna, kolorymetria, polarymetria); pierwsze badania dotyczące natury światła prowadzili Ch. Huygens i I. Newton, potem Th. Young i A.J. Fresnel; wykonane w XIX w. doświadczenia M. Faradaya, J.C. Maxwella i H.R. Hertza wykazały, że światło jest falą elektromagnetyczną; na pocz. XX w. M. Planck podał kwantowy opis promieniowania, rozszerzony także w pracach A. Einsteina, P.A.M. Diraca i innych.
INTERFERENCJA ŚWIATŁA HERTZ HOLOGRAFIA HUYGENS FARADAY Michael FIZEAU Armand Hippolyte Louis FIZYKA FLUORYT FOTOMETRIA FOTON FOUCAULT Jean Bernard FRESNEL Augustin Jean JABŁOŃSKI JENA KALCYT KAPUŚCIŃSKI KASTLER KĄT GRANICZNY KIELICH KLIN FOTOMETRYCZNY KOLIMATOR KOLORYMETRIA LASER LEONARDO DA VINCI LORIA LUMINESCENCJA LUMMER MATERIA MAXWELL MAXWELLA ZASADA NEWTON PAMFILOS PERSPEKTYWA MALARSKA PIEŃKOWSKI PLATEAU POLARYZACJA ŚWIATŁA PROMIENIOWANIE PRÓŻNIA RAMAN RAMSEY RENTGENOWSKIE PROMIENIOWANIE ROŻDIESTWIENSKI SEURAT SPEKTROMETRIA OPTYKA YOUNG ZEEMAN ZIEMECKI AKUSTOOPTYKA BACON Roger BLOEMBERGEN Nicolaas EMISJA EUKLIDES, DIOPTRYKA DIRAC Paul Adrien Maurice DYFRAKCJA ŚWIATŁA KOLORYMETR ELEKTRODYNAMIKA

elektrooptyka

dział fizyki badający wpływ pola elektrycznego na optyczne własności substancji, w szczególności ciał krystalicznych i cieczy. Pole elektryczne działając na poszczególne atomy powoduje rozszczepienie ich linii widmowych ( Starka zjawisko). Działając na substancje izotropowe pod względem optycznym wymusza ich anizotropię, np. załamanie podwójne światła biegnącego prostopadle do kierunku pola elektrycznego ( Kerra zjawisko).

PLEOPTYKA

dział ortoptyki zajmujący się leczeniem niedowidzenia jednoocznego w jednostronnym zezie towarzyszącym; posługuje się odpowiednimi aparatami i metodami ćwiczeń (tzw. ćwiczenia pleoptyczne polegające na pobudzeniu plamki żółtej i osłabieniu miejsca nieprawidłowego ustalenia obrazu na siatkówce).
NIEDOWIDZENIE ORTOPTYKA SIATKÓWKA ZEZ

optyka

dział fizyki, nauka o świetle i jego oddziaływaniu z materią. O. zajmuje się badaniem fal elektromagnetycznych nie tylko z zakresu fal świetlnych, ale również z zakresu fal dłuższych (podczerwieni i mikrofal), jak i fal krótszych (nadfioletu i miękkiego promieniowania rentgenowskiego). O. dzielimy na geometryczną i falową, w pierwszej posługujemy się pojęciem promienia świetlnego obrazującego tory "cząstek światła" w sensie klasycznym, w drugim przypadku uwzględniamy falową naturę światła.

ELASTOOPTYKA

zespół metod doświadczalnych do badań stanu naprężeń i odkształceń w ciałach bezpostaciowych, normalnie izotropowych (między innymi szkliwa, polimery, celuloid), wykazujących pod obciążeniem właściwości anizotropowe, przejawiające się między innymi dwójłomnością optyczną. Pod wpływem naprężeń materiały te nabierają cech optycznych kryształu jednoosiowego o osi optycznej skierowanej równolegle do kierunku rozciągania lub ściskania i przy oświetleniu światłem spolaryzowanym, w wyniku zjawiska dwójłomności następuje rozszczepienie światła na dwie składowe i pojawienie się prążków interferencyjnych, tworzących dwa charakterystyczne rodzaje linii: izokliny i izochromy. Na ich podstawie możliwe jest wyznaczenie naprężeń w dowolnym punkcie ciała.

E. stosuje się głównie do badania naprężeń w częściach maszyn o skomplikowanych kształtach; wykonuje się ich modele z materiału o właściwościach elastooptycznych i poddaje obciążeniom analogicznym do rzeczywistych. E. wykorzystuje się także do wykrywania szkodliwych naprężeń w przedmiotach szklanych i do badania struktur polimerów.
INTERFERENCJA ŚWIATŁA IZOCHROMA IZOKLINY NAPRĘŻENIE ODKSZTAŁCENIE OŚ OPTYCZNA POLIMERY SZKLIWO CELULOID DYSPERSJA ŚWIATŁA

ELEKTROOPTYKA

dział fizyki zajmujący się związkami między zjawiskami elektrycznymi i optycznymi; np. zmianami elektrycznych właściwości substancji w wyniku oświetlenia, zmianami optycznych właściwości substancji wywołanymi przez prądy lub pola elektryczne (np. elektrooptyczne zjawisko Kerra, zjawisko Starka, zjawisko fotoelektryczne).
FIZYKA KERRA ZJAWISKO ELEKTROOPTYCZNE POLE ELEKTRYCZNE STARKA ZJAWISKO

optyka falowa

nauka wyjaśniająca zjawiska optyczne takie, jak: dyfrakcja, interferencja i polaryzacja, które są przejawem falowej natury światła i tylko na jej gruncie dają się wytłumaczyć. Zajmuje się ona także różnymi zastosowaniami falowej natury światła.

optyka

przyjąć inną optykę, interesować się optyką, dowiedzieć się czegoś o optyce kryształów

magnetooptyka

dział optyki, który zajmuje się badaniem wpływu pola magnetycznego na zjawiska optyczne, takie jak emisja, rozchodzenie się i pochłanianie światła, np. zjawisko Zeemana.

optyka geometryczna

dział optyki posiłkujący się pojęciem promienia świetlnego. Zajmuje się tymi zjawiskami optycznymi, które można wytłumaczyć bez wnikania w fizyczną naturę światła, w oparciu o prawa odbicia i załamania i przy założeniu, że światło rozchodzi się po liniach prostych. Praktycznym wykorzystaniem o.g. jest optyka instrumentalna analizująca powstawanie obrazów w urządzeniach optycznych i projektująca te urządzenia.

jonowa optyka

dział optyki zajmujący się wykorzystaniem strumienia jonów jako czynnika "oświetlającego" preparat w  mikroskopie jonowym. Jako jony "oświetlające" wykorzystuje się zwykle protony. Ze względu na mniejszą długość fali de Broglie’a przypisywanej jonom niż elektronom, zdolność rozdzielcza i  możliwości uzyskiwanych powiększeń o.j. są dużo większe od optyki elektronowej. Zob. też mikroskop elektronowy.

OPTYKA ELEKTRONOWA

dział elektroniki zajmujący się ruchem elektronów, a także jonów, pod wpływem sił elektrycznych i magnetycznych (w próżni lub gazach rozrzedzonych), zasadami kształtowania torów elektronów, budową przyrządów do formowania i sterowania wiązkami elektronów oraz sposobami ich wykorzystania; wyniki o.e. stosuje się przy konstruowaniu lamp oscyloskopowych, kineskopów, mikroskopów elektronowych, mikroskopów jonowych, spektrometrów elektronowych, akceleratorów cząstek naładowanych; w przyrządach tych wykorzystuje się podobieństwo wpływu pól elektrycznych i magnetycznych na tory elektronów do wpływu na promienie świetlne środowisk załamujących, z tą różnicą, że funkcję pryzmatów i soczewek optycznych spełniają w o.e. układy elektronoopt.

(soczewki elektronowe ze zmiennym w sposób ciągły współczynnikiem załamania elektronów); rozdzielczość w urządzeniach o.e. jest znacznie lepsza niż w przyrządach optycznych; analogię między oddziaływaniem pola magnetycznego o symetrii osiowej na wiązkę elektronów a wpływem soczewki szklanej na bieg promienia świetlnego wykrył H. Busch (1926); ogniskowanie elektronów przy pomocy pola elektrycznego o symetrii osiowej badali niezależnie C.J. Davisson i C.J. Calbick oraz E. Brücke i H. Johannson (1921-32).
GABOR GAZ JON KINESKOP LEBIEDIEW MIKROSKOP PALADE PASZKOWSKI PRÓŻNIA PRYZMAT SYMETRIA AKCELERATOR ARCYMOWICZ Lew A. ARDENNE Manfred von ELEKTRON DAVISSON Clinton Joseph ENERGOELEKTRONIKA

optyka nieliniowa

dział optyki zajmujący się zjawiskami optycznymi, które są wynikiem wpływu światła na ośrodek. Fala świetlna powoduje, że ośrodek zmienia swe własności optyczne, to znaczy zmienia się jego współczynnik załamania czy współczynnik absorpcji. Do zjawisk nieliniowych należy między innymi powielanie częstotliwości fal padających. Ośrodki nieliniowe emitują fale wtórne o częstotliwości podwojonej lub potrojonej. Inny efekt nieliniowy to samoogniskowanie, gdy równoległa wiązka światła przechodząc przez ośrodek nieliniowy zmniejsza swą średnicę.

AKUSTOOPTYKA

dziedzina fizyki i techniki badająca oddziaływanie fal sprężystych o b. dużej częstotliwości na wiązkę światła; zjawiska akustooptyczne są wykorzystywane w technice laserowej, optyce zintegrowanej oraz optyce satelitarnej.
LASER OPTYKA AKUSTYKA

MAGNETOOPTYKA

dział optyki zajmujący się zjawiskami opt. ulegającymi wpływowi pola magnet; należą do nich między innymi zjawiska: Cottona-Moutona, Faradaya, Kerra, Zeemana, Voigta; badania zjawisk magnetooptycznych w ciałach stałych (w szczególności w półprzewodnikach) dostarczają wielu precyzyjnych informacji o występujących w nich nośnikach prądu elektrycznego.
FARADAYA ZJAWISKO KUNDT VOIGTA ZJAWISKO MAGNETOOPTYCZNE ZAWADZKI ZEEMANA ZJAWISKO COTTONA-MOUTONA ZJAWISKO DZIEWULSKI Wacław Michał

ORTOPTYKA

dział okulistyki zajmujący się postępowaniem leczniczym w przypadkach zeza lub przy braku obuocznego widzenia; leczenie ortoptyczne jest pewnego rodzaju treningiem wyższych ośrodków mózgowych kontrolujących wrażenia wzrokowe i ruchy mięśni oka, chodzi o wywołanie prawidłowych i skojarzonych ruchów gałek ocznych w celu zapewnienia widzenia stereoskopowego.
OKULISTYKA PLEOPTYKA WIDZENIE STEREOSKOPOWE ZEZ MIĘŚNIOWA TKANKA